کتاب عقل و دین از دیدگاه كانت اثر رضا بخشایش

کتاب عقل و دین از دیدگاه كانت

درباره کتاب

کتاب عقل و دین از دیدگاه کانت نوشتهٔ رضا بخشایش، توسط انتشارات پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، برای دانشجویان رشته فلسفه و کلام چاپ و منتشر شده است.

در این کتاب، مؤلف به بررسی دیدگاه ایمانوئل کانت درباره رابطه میان عقل و دین می‌پردازد و نشان می‌دهد که کانت معتقد است عقل نظری ذاتاً قادر نیست ادعاهای دینی را اثبات یا رد کند و لذا ایمان خردورزانه باید بر پایه عقل عملی بنا شود. بخشایش با دقت نظر فلسفی، تلاش کرده تا نحوه تبدیل وجدان اخلاقی به مبنای باور دینی را روشن کند، و نشان دهد که ایمان در این چارچوب می‌تواند همراهی با باور نظری داشته باشد، بی‌آنکه تبدیل به شناخت نظری شود.
علاوه بر این، مؤلف ویژگی‌هایی چون کلیت، اصالت، تغییرناپذیری و رابطه را به‌عنوان خصوصیات نهاد دینی معرفی می‌کند و به اوصاف خداوند در اندیشه کانت مثل محیط بودن بر زمان، صانع اخلاقی بودن و غایة الغایات هستی تأکید دارد. بخشایش همچنین به مسائلی مانند ناشناختنی بودن ذات خدا و امکان باور صادق موجّه می‌پردازد و نشان می‌دهد چگونه کانت در عین نفی شناخت حصولی خدا، باور دینی را موجه و معقول تلقی می‌کند.

چکیده کتاب

به نظر کانت، ایمان خردورزانه مبتنی بر زمینه عقل عملی است و نه عقل نظری؛ زیرا عقل نظری توانایی اثبات درستی یا نادرستی دعاوی دینی را ندارد. چنین ایمانی از وجدان اخلاقی انسان نشأت می‌گیرد. این ایمان گرچه امکان همراهی با باور نظری – نه شناخت نظری – به مفهوم خداوند از طریق ایده عقل محض، برهان نظم و غایت را نیز دارد ولی مراجعه مستقیم به کتاب مقدس و کاوش در محتوای آن، به منظور ساخته شدن انسان های بهتر و آراستگی به اخلاق و کردار نیک فرجامین غایت دینداری است. به نظر کانت کلیت (فاقد شقاق و جدایی فرقه ای بودن)، اصالت و پاکی، تغییرناپذیری و رابطه بر زمینه اصل آزادی، چهار خصیصه یک نهاد دینی و نشانه‌های آن است. کانت در معرفی خداوند به اوصافی مانند محیط بودن بر زمان، صـانع اخلاقی بودن، لطف داشتن و غایت الغـایات هستی بودن تکیه می کند. کانت به طور گذرا به مباحثی همچون شکرگزاری، توکل و رضا به قضای الهی نیز می ‌پردازد. کانت برای این مسئله که ذات خدا، ناشناختنی است، مبنایی فلسفی به دست داده و راه را برای شناخت خداوند از طریق علم حصولی و با دلایل فلسفی، مسدود می ‌داند. در عین حال باور صادق موجه به گزاره‌ها و اعتقادات دینی را ممکن می‌داند. کانت آنجا که از عقل محض عملی سخن می ‌گوید، برتقدم عقل بر دین حکم رانده و آنجا که به خدا و صفات او نزدیک می ‌شود به تقدم دین و تدین بر عقل و تعقل تمایل نشان می ‌دهد.